عباس قنبرى عديوى - سلام هم تبار
مردم شناسی پیامک های بنزینی

دكتر عباس قنبري عديوي

فولکلور (Folk lore) یا فرهنگ عامه و ادبیات خلقی به صورت پژوهش رسمی و هدف دار در کشور ما سابقه ای یکصد ساله دارد اگر چه با کمی وسعت نظر می توان گفت که بن مایه و خاستگاه برخی از سروده ها و آثار ادبی کلاسیک و رسمی ما ( مردمی یا درباری) نیز از فولکلور و ادبیات توده ها سرچشمه گرفته است بسیاری از داستان ها و قصه های مثنوی مولوی، حکایتهای گلستان و بوستان و ... از این دست هستند. پرداختن به این مبحث از دایره ی بررسی این مقاله خارج است. در این مختصر بر آنیم که به بخشی از تولیدات معاصران ما در خصوص پدیده های اجتماعی بپردازیم تا ریشه های خلق و آفرینش ادب عامیانه در گونه های خرده فرهنگی مشخص گردد.

پدیده های اجتماعی، رخ داده های اقتصادی، فرهنگی و حتی سیاسی کشورها در تولید و پیدایش ترانه ها، لطیفه ها و دیگر گونه های عامیانه (حتی ضرب المثل) خود را نشان می دهد. برای نمونه در ضرب المثلهای بختیاری واقعه ی 1901 میلادی یعنی کسب امتیاز بزرگ نفت از سوی یک سیاست مدار اقتصادی استرالیایی (ویلیام ناکس دارسی) ورود پیدا کرده و ضرب المثل شده است.

اگوی ز عهد دارسیه (گویی از عهد دارسی است) یا سیاست مدار مشهور و نخست وزیر انگلیس (چرچیل) به عنوان دغل باز و مهره ی مکار در زبانزدهای ما حضور یافته است در بختیاری به آدم های فریبکار و سیاست باز "چرچیل" می گویند.

یکی از پدیده های جهان معاصر با توجه به فناوری و امکانات امروز دنیا، پیام کوتاه (short message) است كه به وسیله تلفن همراه و اینترنت گسترش مي‌يابند به اين پيام ها به اختصار (s.m.s) گفته می شود. در هر حالی که علائم اختصاری s.m.s معادل سیستم پیام کوتاه است نه خود پیام کوتاه.( s.m)

برابر مصوبه ی فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی واژه ی « پیامک » رابرای پیام کوتاه برگزیده ایم. مردم شناسی پیامک هاي رايج در کشور با توجه به درون مایه و محتوای آنها کار مهم و ضروری است و این نوشته نیز تا حدودی به همین موضوع می پردازد.

یکی از مهمترین پدیده ها و رخدادهای اقنصادی کشور ما بحث سوخت( انرژی) و سهمیه بندی بنزین در سال جاری است از نخستین لحظه های تصمیم گیری و اجرای این سیاست کشوری پیامک های متنوعی در قالب های نثر و نظم با این پدیده ها همراهی کرد و افراد گمنامی ( بدون توجه به اهداف و انگیزه های آنان در ساخت پیامک ها) در گوشه گوشه‌ي کشور به آفرینش متن این گونه ی ادبی عامه به صورت لطیفه و طنز مشغول شدند همان گونه که برای مباحثی چون شكست تیم فوتبال، عقب و جلو کشیدن ساعت رسمی کشور، کنکور و ... نیز این رویداد تکرار شده است.

نگارنده بدون اظهار نظر فردی درباره‌ی معایب و محاسن مترتب به این سیاست دولت از دید پژوهش متن شناسی و مردم شناسی پیامک‌های مربوط و مرتبط با سهمیه بندی بنزین به آن می نگرد و برخی از متن های جمع آوری شده و یا ارسالی را در این مختصر ارائه می نماید.

نگارنده به حسب تخصص و علاقه مندی خود به پژوهش های فولکلور و فرهنگ عامیانه کشوردر موضوعهای مختلف و پدیده های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بالغ بر چند هزار پیامک را گرد آوری، طبقه بندی و تحلیل نموده است که می تواند در قالب یک اثر مستقل، همراه با تحلیل و تفسیر ریشه های تاریخی مورد استفاده ی پژوهشگران و دانشگاهیان قرار گیرد. این مطلب تنها به مبحث بنزین ( سوخت) پرداخته است که به همين دليل آن را پیامک های بنزینی نامیده ایم.

از نظر ساختاری بیش تر پیامک های بنزینی به صورت نثر و نظم آمده اند. کوتاه ترین پیامک به نثر 5 کلمه و یک عدد دارد( آخرین نرخ مهریه 1386 کارت سوخت) بلندترین آن فیلم های اکران شده است.

پیامک های منظوم نیز از قالب دو بیتی و رباعی بهره جسته اند. بیش تر از وزن دو بیتی ( مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل) که جنبه ی ترانه های عامیانه هم چون سروده های باباطاهر و فایز را دارند، مدد گرفته اند گاهی از قالبهای دیگر( مثنوی) هم استفاده شده است.

محدوده‌ي زمانی پیامک های ارسالی از هنگام جدی شدن موضوع و صدور کارت سوخت تاکنون است ولی عمده ی پیامک ها از اجرای قطعی و رسمی این تصمیم در کشور است.

برای جلوگیری از هر گونه برداشت غلط و یا توهین آمیز به اشخاص یا مسوولان کشور برخی پیامک ها در این مختصر نیامده هم چنین از ذکر عناوین قومی نیز خودداری شده و به جای آنها از سه نقطه استفاده شده است یا واژه ی مناسبی چون یک نفر و ... جایگزین آن شده است.

غالب این پیامک ها به این پدیده با انتقاد و نگاه صرفه جویانه یا ارزش دار بودن این سوخت توجه شده است. به پیامک های بنزینی زیر توجه نمایید.

1ـ شرکت مخابرات برای هزارمین بار از هموطنان ... زبان خواست که از کارت سوخت به جای کارت تلفن استفاده نکنند.

2ـ آخرین نرخ مهریه: 1386 لیتر بنزین سوپر

3ـ آخرین نرخ مهریه: 1386 کارت سوخت

4ـ فیلم های برگزیده:

بوی بنزین، بنزینی، بنزینی ها، چند می‌گیری یک لیتر بنزین بدهی، دختر بنزین فروش، پسری با 4 لیتری در اتوبان

5 ـ یکی با پراید صفر كيلومتر رفت پمپ بنزین و باکش را پر کرد. گفت چنده؟ مرد گفت: 350 تومان! راننده گفت: ارزون شده؟ مرد گفت: نه آقا تو گازوئیل زدی!

6ـ دوستت دارم قد یه بشکه بنزین ،خاطر خواتم قد یه پمپ بنزین،

روز تولد تو بهترینم                هدیه بهت می دم یه کارت بنزین

7ـ فیلم های در حال اکران:

به خاطر یک لیتر بنزین، من ترانه 1000 لیتر بنزین دارم، رستگاری قبل از ساعت 12 امشب، رایحه ی خوش بنزین، مرد بنزینی، پسر بنزین فروش، دو کارت با یک بنزین، بنزین فصل، می خواهم بنزین بزنم، دیشب بنزین زدم آیدا، سفر به پمپ بنزین، بازگشت بنزین، از میدون تا پمپ بنزین، دزدان بنزین، سال های سهمیه بندی

8ـ ... که چون شمع می سوزند تا پایان سال 86گاز سوز خواهند شد.

9ـ نمی گویم که آن یا این بیاور

برای خانه ام آذین بیاور

به جای هر دریچه یا چراغی

برایم مهربان، بنزین بیاور

10ـ نمی دونم چه کردی با مو ای یار

که محکم می زنم سر را به دیوار

تو که بنزین و نفتم را گرفتی

نفس را سهمیه بندی کن ای یار

11ـ یکی سیخ و یکی انبر پسندد

یکی نان و یکی آجر پسندد

من از بنزین و سوخت و کارت ماشین

پسندم آنچه را دکتر پسندد

12ـ جدیدترین جمله های عاشقانه:

به اندازه ی کارت سوخت سایپا دوستت دارم(600 لیتر)

13ـ جدیدترین جمله عاشقانه دنیا:

بنزین نگاهت رو برای قلبم سهمیه بندی نکن.

14ـ جدیدترین جمله ی عاشقانه: تو بنزین من هستی!

15ـ سخت ترین سوال کنکور 86 : سهمیه خودرو سواری 2 گانه سوز دولتی که آمبولانس وانت است و شبها درآژانس کار می کند چند لیتر است؟

16ـ دوستت دارم به اندازه ی یک باک بنزین

17ـ حالا فهمیدی که چرا البرادعی با اینکه دکتره تو آژانس کار می کنه؟

به خاطر اینکه سهمیه بنزین آژانس ها 450 لیتر در ماهه.

18ـ آنکه دائم هوس سوختن ما می کرد

کاش بنزین مرا نیز مهیا می کرد

پمپ بنزین و صف و کارت و من و پیت به دست

کاش می آمد و از دور تماشا می کرد

19ـ جدیدترین جمله عاشقانه: تو بنزین من میشی؟

20ـ اگه کسی بهت گفت دوستت دارم، می میرم برات، فدات شم،تمام زندگیمی، زود باور نکن اگه می خوای امتحانش کنی بهش بگو: کارت سوختت رو میدی به من؟

21ـ هم وطنان ... توجه کنید که از کارت تلفن داخل شهری و بین شهری یا تالیا یا ایرانسل نمی توان در باجه های پمپ بنزین به عنوان کارت سوخت استفاده نمود.

22ـ پس از سهمیه بندی بنزین از سوی دولت طیف وسیعی از ...ها طی نامه ای از ... تشکر کردند که علت آن نیز کاهش آمار جوکهای مربوط به این دسته از هم وطنان اعلام شده است.

23ـ اگه بنزین کوپنی شده زیاد ناراحت نيستیم چون از این به بعد قدر تو را بیشتر می دونم و حداقل برای رفتن به مزرعه سوارتو میشم الاغ جونم.

24ـ کتاب های پر فروش امسال:

1ـ افسانه ی بنزین از پائولو بنزینی

2ـ بنزین ها و حکایات

3ـ بنزین نامه از بنز دوسي

4ـ بنزین زدن یک دقیقه‌ای ديل بنزین

25ـ شرکت نفت، شرکت پست و پلیس 110 در بیانیه مشترکی از هم وطنان ... زبان درخواست نمودند که کارتهای سوخت وسایل نقلیه خود را پرس نفرمایند

بررسی و تحلیل این مجموعه نشان می دهد که:

1ـ رویکرد اجتماعی و اقتصادی این پیامک ها بیش از سایر بخش هاست اگر چه نوعی رویکرد سیاسی نیز در آنها مشاهده می شود.

2ـ استفاده از قالب طنز و شوخی برای پنهان کاری مخالفت با اين سياست است.

3ـ توسعه و نشر برخی از این پیامک ها جنبه ی سرگرمی و پخش سریع آن ها را دارد امروز ارسال پيامك به صورت یک مد و رسم بین جوانان و دوستان صمیمی رایج گردیده است.

4ـ پیوند این موضوع با سایر فعالیتهای قبلی یا رایج در کشور سبب تولید و توسعه آنها می گردد:

الف) استفاده از کارت های مختلف شبکه ی بانکی و سوخت

ب) استفاده از نام فیلم‌های سینمایی و تغییر آنها (میم مثل مادر = ب مثل بنزین) یا ( سال های دور از خانه= سال های سهمیه بندی) و ...

5ـ استفاده از سنتهای رایج در جامعه ( عرف) در ازدواج و ...

مثلا استفاده از سال تولد برای تعداد سکه‌های مهریه= استفاده از سال 1386 برای کارت سوخت به عنوان مهریه

6ـ استفاده از قالب طنز برای رهایی از فشار هنجاری (کمک به گسترس این پدیده ی روزآمد زندگی برای نشان دادن خود)

7ـ استفاده از علوم و حوزه های دانش ریاضی، ادبیات، اقتصاد و سیاست در زندگی.

8ـ متلک زدن به گروههای اجتماعی و اقوام مختلف با نشان دادن نا آگاهی از استفاده از فناوری روز ( اسنفاده از کارت سوخت به جای کارت اعتباری بانکها)

9ـ استفاده از واژه های عامیانه و کوچه بازاری در پیامک ها (یه= یک/ قد=اندازه/ بهت=به تو/ میدم= می دهم/ خاطر خواتم= خاطر خواه تو هستم)

10ـ برخی پیامک با واریانتها (اَشکال) متفاوت در جامعه مطرح شده  و گسترش می یابد، این امر نشان دهنده ی آن است که برخی افراد متناسب با ذوق، حوزه ی شغلی و خلاقیت خود به تغییر و ترمیم پیامک هایی که به دست او می رسد مبادرت نموده و آن را گسترش می دهد.

11ـ اکثر این پیامک ها؛ خوش آهنگ، قابل فهم، نکته سنج، متنفذ و دارای اثر گذاری آنی و فوری هستند.

12ـ بسیاری از این پیامک ها در تجربه ی زندگی عامه ملموس هستند در نتیجه سبب تحریک حس نوستالوژی آنان شده ، باعث خوشایندی، پذیرش، شادمانی فوری و استفاده ی سریع آنها می شود.

13ـ استفاده از موسیقی و قالب نظم در پذیرش و توسعه ی آنها کمک می کند.

14ـ با توجه به مکتب ساخت گرایی در مردم شناسی با سایر عناصر فرهنگی جامعه هماهنگ طراحی شده اند. لذا طرد نمی شوند.

15ـ گاهی از نام اقوام و ایلات در آنها استفاده می شود که سبب خوشایندی سایر اقوام می گردد در نتیجه خیلی زود توسعه می یابند.

نتیجه گیری:

بررسی و تحلیل و شناخت پیامک ها می تواند ما را با نوع نگاه ، مواجهه و مقابله با سایر پدیده های اجتماعی، فرهنگی، ورزشی، نظامی و سیاسی کشور آشنا سازد.

تغییر در حوزه های زبان ، فرهنگ، اندیشه و ... از سوی سازندگان، ترمیم کنندگان و انتشار دهندگان پيامك ها ریشه در باورها؛ ارزشها، مفاهیم و معنی قشرها و طبقات جامعه دارد می توان این پیامک ها را از دید مکاتب و نظریه های فرهنگی چون تطور گرایی (تكامل گرايي)، كاركرد گرايي (فونكسيوناليزم)، ساختار گرايي و اشاعه گرايي نیز بررسی نمود و به زیر ساختهای آنها نیز توجه نمود.

این پیامک ها می تواند با کارکردهای متفاوت بر زبان، فرهنگ ادبیات و اصطلاحات رسمی و درون گروهی تاثیر گذاشته و گاهی با الفاظ آرگو (زبان مخفی) نیز امتزاج یافته و محملی برای نشر و پخش تولیدات عامیانه قرار گیرد.

پيام هاي ديگران ()        link        ۱۳۸٦/۱٠/۱۱ - عباس قنبري عديوي